KOMPULSİYON NEDİR?

Kompulsiyonlar, bireylerin yoğun şekilde zihni işgal ederek kaygıya ve korkuya neden olan düşüncelerden biraz olsun kurtulabilmek ve rahatlayabilmek adına gerçekleştirdikleri tekrarlı davranışlardır. Obsesyonların bireyler için yorucu olan etkisi bu davranışlar ile azaltılmaya çalışılır.

Kompulsiyonlar her zaman dışarıdan gözlemlenebilir olmayabilir. Bazı durumlarda kişinin zihni içinde tekrar ettiği düşünceler ya da belirli ritüeller şeklinde de ortaya çıkabilir. Ellerini belirli sayıda yıkamak, kapıyı tekrar tekrar kontrol etmek, belirli eşyaların yerini sabit tutmak ya da bazı cümleleri zihinden tekrar etmek kompulsiyonlara örnek olarak verilebilir.

Kısa vadede faydalı gibi görünen bu davranış uzun vadede bireylerin hayatı için oldukça zorlayıcı konuma gelmektedir. Tekrarlayan bu davranışlar zamanla daha sık hale gelirken, obsesyonların da sürmesine neden olabilir ve bir döngü oluşmasına katkıda bulunur.

GÜNLÜK HAYATTA OBSESYON VE KOMPULSİYONLAR

Obsesyon ve kompulsiyonlar gündelik hayatta herkes için farklı şekillerde deneyimlenebilir ve çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir. Genel anlamda ise bazı örneklerden bahsetmek mümkündür.

• Yaşanılan ortamın çok pis olduğuna ilişkin düşünceler ile birlikte sürekli olarak temizlik ve düzenleme davranışının yapılması,

• Kendisinin veya sevdiklerinin sağlık açısından zarar görebileceği düşüncesi ile takıntılı şekilde ellerini yıkama ihtiyacı

• Sevdiklerinin başına bir şey gelmemesi adına zihinden belirli kelimeleri tekrarlama ya da belirli nesnelere dokunma

• Başına bir şey gelmemesi için elektrikli aletleri tekrar tekrar kontrol etme

• “Yanlış bir şey yaptım mı?” düşüncesiyle geçmişte yaşanan bir olayı tekrar tekrar gözden geçirme

• Belirli nesnelerin belirli bir düzende olması gerektiğini hissetme ve bu düzen bozulduğunda yoğun huzursuzluk yaşama

Bu deneyimler zaman zaman birçok kişi tarafından daha hafif şekillerde yaşanabilir. Ancak düşünce ve davranışların sıklığının artması, yoğunlaşması ve kişinin gündelik yaşamını etkilemeye başlaması durumunda daha zorlayıcı bir hal alabilir. Bu noktada, yaşananların sıklığına ve günlük yaşam üzerindeki etkisine dikkat etmek önemlidir.

OBSESİF DÜŞÜNCELER VE ZORLAYICI DAVRANIŞLARIN NEDENLERİ

Obsesif düşünceler ve kompulsiyonları tek bir nedene bağlamak doğru değildir. Obsesyonlar ve kompulsiyonlar, biyolojik, psikolojik ve yaşantısal etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan daha karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu nedenle bireyler arasında obsesyonların ve kompulsiyonların içeriği, sıklığı ve şiddeti farklılık gösterebilmektedir.

Örneğin ailede benzer belirtilerin görülmesinin genetik ve biyolojik etkenlerle ilişkili olabileceğini gösteren çalışmalar bulunmaktadır. Bu çalışmalar, ailede bu tür yaşantıların bulunmasının risk artırıcı bir faktör olabileceğini öne sürmektedir. Bunun yanında, bazı beyin bölgelerinin işleyişi ve kimyasal süreçlerdeki farklılıkların da bu düşünce ve davranışların ortaya çıkmasında rol oynayabileceği düşünülmektedir.

Psikolojik etkenler de bu süreçte önemli bir yer tutar. Her birey yaşadığı olayları farklı şekillerde yorumlar ve bu yorumlar doğrultusunda duygusal tepkiler verir. Bazı bireylerde zihne gelen olumsuz düşünceler, daha tehdit edici ve anlam yüklü olarak algılanabilir. Bu durum, kaygı ve korkunun artmasına neden olabilir ve bireyin bu duygularla baş etmek için çeşitli davranışlara yönelmesine yol açabilir.

Ancak tüm bu etkenler tek başına yeterli değildir. Obsesif düşünceler ve zorlayıcı davranışlar genellikle bu faktörlerin bir araya gelerek oluşturduğu karmaşık bir örüntü sonucunda ortaya çıkar.

Geçmiş Yaşantılar Ve Öğrenilen Örüntüler

Bireylerin geçmiş deneyimleri düşünce ve duygularının oluşmasında belirleyici bir rol oynamaktadır. Özellikle çocukluk ve ergenlik dönemlerinde hata yapmanın aşırı şekilde eleştirilmesi, travmatik yaşantılar, katı kurallar, tehlikelere karşı uyarılma bireylerin savunmasız hissederek obsesyon ve kompulsiyonları geliştirmesinin nedeni olabilmektedir.

Bireylerin bu dönemlerdeki yaşantıları ilerleyen dönemlerde kendilerini dayanıksız ve savunmasız hissetmelerine yol açan dayanıksızlık şemasına neden olabilmektedir. Bunun yanında bu yaşantılar her zaman en iyisini yapmasını bekleyen ve yapmadığında cezalandıran yüksek standartlar şeması, cezalandırıcılık şeması ve eleştirel ebeveyn modunun da ortaya çıkmasının nedenidir.

Yaşanılan durumlar karşısında ortaya çıkan şemalar ve modlar bireylerin giderek artan kontrol ihtiyacı hissetmelerinin nedeni olabilir. Uzun vadede işe yarayan bir baş etme sistemi olmasa da kontrol etmek hatayı azaltmanın, kişinin durumlar ile baş edebilmesinin yöntemi gibi görülebilmektedir.

Bu durumlardan uzaklaşmak, şemalar ve modlar ile baş edebilmek için ise bireyler genellikle zorlayıcı davranışlar ile birlikte düşüncelerinden kaçınma davranışına geliştirebilmektedir. Bu da obsesyon ve kompulsiyon döngüsünün nedeni olarak görünmektedir.

NE ZAMAN DESTEK ALINMALI

Zaman zaman takıntılı düşüncelere sahip olmak ya da tekrarlı davranışlarda bulunmak her birey tarafından deneyimleniyor olabilir. Burada belirleyici olan bu durumun sıklığı, yoğunluğu ve kişi üzerindeki etkileridir.

Olumsuz düşünceler gün içerisinde çok sık kişinin zihninde beliriyorsa, bu düşünceler yoğun bir kaygı ve endişeye yol açıyorsa, bu düşüncelerden kurtulabilmek için belirli davranışlar kendini göstermeye başladıysa, kişi zorlanıyor olsa da davranışları gerçekleştirmeye devam ediyorsa burada bir döngünün gelişiyor olabileceği ihtimali dikkate alınmalıdır.

Bu tür durumlarda profesyonel destek almak, yaşanan döngüyü anlamak ve daha işlevsel baş etme yolları geliştirmek açısından önemli bir adımdır. Destek süreci, bireyin yalnızca belirtilerle değil, bu belirtilerin altında yatan düşünce biçimleri, duygular ve içsel örüntülerle de çalışmasını mümkün kılar.

TERAPİDE OBSESİF DÜŞÜNCELER VE ZORLAYICI DAVRANIŞLAR

Zihne gelen istenmeyen düşünceler ve bu düşüncelerle başa çıkmak amacıyla ortaya çıkan davranışlar, terapi sürecinde farklı yönleriyle ele alınır. Bu süreçte; düşüncelerin hangi durumlarda ortaya çıktığı, ne zaman yoğunlaştığı, birey için ne anlama geldiği ve bu düşüncelerle başa çıkmak için hangi yolların kullanıldığı birlikte değerlendirilir.

Kişiler bu tür düşüncelerle baş ederken çoğu zaman kaçınma, aşırı kontrol ya da zihinsel ve davranışsal ritüeller geliştirme eğiliminde olabilir. Bu yöntemler kısa vadede rahatlatıcı gibi hissettirse de uzun vadede düşüncelerin ve kaygının bir döngüye girerek sürdürülmesine neden olabilir. Devam eden bu döngü bireyin hissettiği duyguların da yoğunlaşmasına neden olmaktadır.

Süreç içerisinde yalnızca düşünceler değil, bu düşüncelere eşlik eden kaygı, korku, suçluluk ya da tiksinti gibi duygular da ele alınır. Bireyin bu döngüyü fark etmesi, duygularını anlaması ve kendisi için daha yararlı olabilecek baş etme yollarını keşfetmesi terapinin hedefleridir.

BDT Perspektifinden

Bilişsel Davranışçı Terapi yaklaşımında obsesyon ve kompulsiyonlar, düşünce–duygu–davranış ilişkisi çerçevesinde ele alınır.

Zihne gelen “ya yanlış bir şey yaparsam”, “ya birisine zarar verirsem” ya da “ya yeterince temiz değilsem” gibi düşünceler, kişinin bu düşüncelere yüklediği anlam doğrultusunda kaygının artmasına neden olabilir. Bu kaygı ile birlikte, rahatlamak amacıyla bazı davranışlar devreye girebilir. Terapi sürecinde düşünceler fark edilerek; nasıl ortaya çıktıkları, nasıl yorumlandıkları, hangi duygulara yol açtıkları, baş etmek için ortaya hangi davranışların ortaya çıktığı bir arada ele alınır.

Amaç, düşünceleri tamamen ortadan kaldırmak değil; kişi ile düşünceleri arasındaki ilişkiyi daha esnek bir hale getirebilmek ve bu döngüyü sürdüren davranışları fark edebilmektir. Zamanla birey, belirsizlikle kalabilme ve düşüncelere farklı bir yerden yaklaşabilme becerileri geliştirebilir.

Şema Terapi Perspektifinden

Şema Terapi açısından bu yaşantılar, erken dönem deneyimlerle gelişen şemalar ve bu şemaların tetiklenmesiyle ortaya çıkan modlar üzerinden ele alınır.

Terapi sürecinde, zihne gelen düşüncelerin yalnızca bir içerik olmadığı; aynı zamanda tetiklenen bir duygusal durumun ve içsel seslerin yansıması olabileceği üzerinde durulur. Örneğin bireylerde ortaya çıkan dayanıksızlık şeması, yüksek standartlar şeması, cezalandırıcılık şeması ve bunların yanında ortaya çıkan kaygılı çocuk modu, eleştirel ebeveyn modu ve aşırı kontrole neden olan taraflar değerlendirilir.

Şema terapi sürecinde, bu modların fark edilmesi, aralarındaki ilişkinin anlaşılması ve zamanla daha dengeli bir içsel duruşun geliştirilmesi hedeflenir. Özellikle “sağlıklı yetişkin” tarafın güçlenmesiyle birlikte kişi, kendisi için zorlayıcı olan düşünce ve duyguları anlamlandırarak kendisi için daha işlevsel olan baş etme sistemlerini belirleyebilecektir.

OBSESYON NEDİR?

Obsesyon bireyler için rahatsız edici düşüncelerin tekrarlı bir şekilde kişinin zihninde belirmesi durumudur. Bu düşünceler çoğu zaman kişinin isteği dışında ortaya çıkar, yoğun bir şekilde hissedilir ve kontrol edilmesi zor olabilir. Çoğu birey bir miktar da olsa bu düşüncelerin farkındadır, bu düşünceleri mantıksız bulmaktadır fakat yine de zihinlerinden düşünceleri uzaklaştıramamaktadır.

Bireylerin zihnini işgal eden takıntılı düşünceler; dışarıda çok fazla mikrop olması ve kişinin onlardan kaçamayacak olması, sevdiği bir kişinin başına kesinlikle korkunç bir şey gelebilecek olması ya da kendisinin birine zarar verebilecek olması gibi temalar etrafında şekillenebilir.

Obsesyonlar bireyler için oldukça zorlayıcıdır ve beraberinde yoğun duygular getirir. Kaygı, korku, endişe, şüphe ve tiksinti gibi duygular sıkça eşlik eder. Bu duygular zorlayıcı oldukça, düşünceler de daha sık ve yoğun bir şekilde ortaya çıkabilir.

SIK SORULAN SORULAR

Düşünceler benimle ilgili ne söylüyor?

Zihne gelen düşünceler her zaman bireyin kendisi ile ilgili şeyler söylememektedir. Çoğu zaman bu düşünceler kişinin istek ve ihtiyaçlarını da doğru şekilde yansıtamaz. Burada önemli olan kişinin bu düşünceleri algıma şekli ve ona yüklediği anlamlar olmaktadır. Terapi sürecinde bu düşüncelerin kişinin istek ve ihtiyaçlarını ne kadar yansıttığı da konulardan birisi olarak ele alınarak değerlendirilebilmektedir.

Düşüncelerin bu kadar gerçek gelmesi normal mi?

Düşünceler çoğu zaman yoğun duyguları da beraberinde getirir. Kişinin hissettiği yoğun korku, kaygı ve endişe duyguları düşüncelerin giderek daha gerçekçi gelmesinin de nedenidir. Ancak düşüncelerin gerçek geliyor olması kişinin istek ve ihtiyaçlarını tam olarak yansıtabildiği anlamına gelmemektedir.

Düşüncelerimden tamamen kurtulacak mıyım?

Zihin işleyişi gereği düşünceleri tamamen ortadan kaldırmak mümkün görünmemektedir. Ancak bu noktada düşüncelerin tek başına zorlayıcı olmadığı ona yüklenen anlam ve hissettirdiği duygular ile zorlayıcı hale geldiği unutulmamalıdır. Terapi sürecinde çoğu zaman odak, düşünceleri yok etmekten ziyade, onlara verilen tepkiyi ve yüklenen anlamı değiştirmek yönünde olabilir.

Eğer davranışlar olmazsa kaygım artıyor gibi hissediyorum. Bu normal mi?

Zorlayıcı davranışlar çoğu zaman kısa vadede kaygıyı azaltmaya yardımcı olur. Bu nedenle yapılmadığında kaygının arttığının hissedilmesi sık karşılaşılan bir durumdur. Hissedilen bu artış genellikle geçicidir; ancak kişi bu noktada zorlanmalar normaldir. Bu zorlanmaların adım adım ele alındığı bir terapi süreci bu noktalarda faydalı olmaktadır.

Obsesyon ve kompulsiyonlarımla baş etmek için ne yapabilirim?

Her bireyin ihtiyacı farklı olabilir. Bu nedenle genel geçer bir yöntemden ziyade, kişinin kendi deneyimini anlaması ve kendisi için daha işlevsel yollar geliştirmesi önemlidir. Bu süreçte farkındalık kazanmak ve gerektiğinde profesyonel destek almak yardımcı olabilir.

OBSESİF DÜŞÜNCELER VE ZORLAYICI DAVRANIŞLAR