Bazen bu ihtiyaçlar ebeveynler tarafından karşılanmamış, eksik karşılanmış ya da aşırı derecede karşılanmış olabilmektedir. Yeterli şekilde karşılanmamış ihtiyaçlar, kişilerin içerinde bulundukları kültür, yaşam şekilleri ve bireylerin mizaçları ile birleştiğinde ise hayata bakış şeklimiz olarak da ifade edilebilecek şemalar ortaya çıkmaktadır.

Erken dönem uyum bozucu şemaların çocukken bir ihtiyaçtan doğduğunu bu nedenle de o dönem için işlevsel olduğunu fakat yetişkin hayatında artık işlevsiz bir rol oynadığını söylemek mümkündür. Çok uzun süredir orada oldukları için tanındık ve bildiklerdir. Hayatın bir parçası, o kişinin o kişi olmasının sebebi gibi görünürler. Üstüne düşünüldüğünde ise değişim çok güç görünebilmektedir. Fakat bu şemalar artık kişiye fayda sağlamamakta aksine hayatı daha da güçlendirmektedir.

Şema Terapi’de; gerekli şekilde karşılanmamış belirli ihtiyaçlar sonucunda oluştuğuna inanılan 18 adet şema tanımlanmıştır.

• Terkedilme Şeması:

Kişinin hayatındaki kişiler bir şekilde artık orada olmayacaklardır. Herkes zaten bir gün gider, her ilişki bir gün biter inancını barındırmaktadır. Çocukluk döneminde de bu bireyler kendilerini duygusal olarak yakın hissettikleri kişileri kaybetmiş ya da bir şekilde eksikliğini yaşamış olabilirler.

• Güvensizlik Kuşkuculuk şeması:

Diğer insanlar güvenilir değildir, bir şekilde zarar verebilirler inancını içermektedir. İnsanlar aldatır, dalga geçer, yalan söyler ve bu şemaya sahip kişiler her an kandırılabilirler.

• Duygusal Yoksunluk Şeması:

Sevilmek, yakınlık, kişinin kendisine empati duyulması bireylerin çok temel ihtiyaçlarıdır. Bu şemaya sahip kişiler bu temel ihtiyaçlarının hiç kimse tarafından yeterli şekilde karşılanmayacağına dair yoğun bir inanç hissederler. Asla yeterince sevilmeyeceklerdir.

• Kusurluluk Şeması:

Bu şemaya sahip kişiler kendilerinin diğer insanlardan farklı, daha kusurlu ve değersiz olduğunda derinden inanır. En ufak bir eleştiri ise bu düşüncenin bir kanıtı olmaktadır. Bu nedenle utanç duygusu da bu bireyler tarafından sıklıkla deneyimlenmektedi

• Sosyal İzolasyon Şeması:

Kişi diğerlerinden tamamen farklı olduğu inancına sahiptir. Diğer kişilerin de bunun farkında olduğuna inanır. Bu nedenle topluluklardan izole bir şekilde hayatında devam eder. Çünkü toplulukların hiç birisine ait değildir

• Bağımlılık- Yetersizlik Şeması:

Gündelik işlerin bile tek başına gerçekleştirilecek olması bireyler için imkansız olarak algılanmaktadır. Bir konuda karar vermek, yeni bir şeyi tek başına denemek, bir yerlere yalnız gidecek olmak çaresiz hissettirmektedir.

• Hastalıklar ve Zarar Görme Karşısında Dayanıksızlık Şeması:

Hayatta her an bir olay insanın başına gelebilir. Bu kişiler kendi başlarına gelebilecek olaylar karşısında dayanıksız olduklarına, bu olaylar ile mücadele edemeyeceklerine inanmaktadırlar. Herhangi bir felaket ile mücadele edebilecek güç onlarda yoktur.

• İç içelik Şeması:

Bu şemaya sahip kişiler kendilerine bakım veren kişilerden en az birisi ile hayatını neredeyse ortak şekilde yaşamaktadır. Bireyler için en büyük sorun kendilerine ait bir ben değil de ortak bir biz olmayı derinden hissetmeleridir. Ailenin ihtiyaçları ön plandadır ve karşılanmaması yoğun bir suçluluk duygusunu beraberinde getirmektedir.

• Başarısızlık Şeması:

Kişi başarısız, yeteneksiz, beceriksiz olduğuna yönelik yoğun bir endişe hissetmektedir. Kendisi için önemli olan hiçbir alanda diğerleri kadar yetkin olamayacaktır. Bu nedenle başarısızlık durumlarından yer yer kaçınma davranışı gösterebilir.

• Haklılık Şeması:

Bu kişilerin kendilerine özel haklılıkları vardır. Onlar ayrıcalıklı insanlardır ve bu haklarını elde edebilmelilerdir. Sınırlar onlar için değildir. Başarılı olmak, üstün olmak bu kişiler için oldukça önemli olabilir. Empati yapmak ve duygulardan konuşmak ise tanımadıkları bir noktadır ve onlar için oldukça zorlayıcıdır.

• Yetersiz özdenetim:

Görevler konusunda gerekli disiplini sağlamak bu kişiler için oldukça zorlayıcıdır. Erken kalkmak, okula zamanında gitmek, çalışmak, ödev yapmak kişiler için imkansıza yakındır. Kısa vadede iyi hissettiren şeyler genellikle uzun vadede iyi hissettirecek durumlara tercih edilir.

• Boyun eğicilik Şeması:

Duyguların ve isteklerin bir diğer kişi için bastırılması bu şemanın göstergesidir. Bu bireyler diğer insanların öfkesinden, kendisini suçlamasından ya da kendisini bırakıp gitmesinden kaçınabilmek için onların istek ve arzularına boyun eğmeyi, kendi duygularını ve isteklerini de bastırmayı tercih ederler. Hayır demek giderek daha imkansız görünmektedir.

• Kendini Feda Şeması:

Bu bireyler kendi ihtiyaçlarını geri plana atarak bir başkasının ihtiyaçlarını gerçekleştirme eğiliminde olmaktadırlar. Kendi ihtiyaçları ile ilgilenmek bencilliktir. Bu nedenle kendileri için bir şey istemek de oldukça zorlayıcıdır.

• Onay/ statü arayıcılık Şeması:

Bir başka kişinin onayını almak bu kişiler için başarılı olunduğunun, saygın olunduğunun kanıtıdır. Bu nedenle kişi kendi ihtiyaçlarına dikkat etmeksizin bir başka kişinin onayını elde etme çabası içerisindedir. Alışveriş, güzellik, popülerlik için çaba harcamak bu şemaya sahip kişilerde ön planda olabilir.

• Karamsarlık Şeması:

Bu kişiler için hayatın hiçbir olumlu tarafı yoktur ve kötü bir olay her an gerçekleşebilir. Bu nedenle olayların olumsuz taraflarına daha çok odaklanmak söz konusudur.

• Duyguları Bastırma Şeması:

Duyguların yaşanması bu kişiler için kontrolsüz ve eleştirilmeye açık bir noktadır. Eğer duygular izin verilirse terk edilme, kabul edilmeme, utanç yoğun şekilde hissedilebilir. Duyguları bastırırlar ve mantık kısmıyla hareket etmeye çalışırlar. Bu nedenle dışarıdan daha donuk ve duygusuz olarak gözlemlenebilmektedirler.

• Yüksek Standartlar Şeması:

Bu bireyler yeterince iyi olamayacaklarına olan inançlarından dolayı eleştiri almaktan çok yoğun endişe duyarlar. Eleştiri almak utanç kaynağıdır. Bu nedenle katı kurallar eşliğinde çok sıkı çalışmaları gerekmektedir. Rahatlama zamanları bu kişiler için mümkün değildir, çalışma devam etmelidir. Bir hedef sonlandığında yerini bir yukarıdaki diğer hedef almaktadır.

• Cezalandırıcılık Şeması:

Her hata cezalandırılmalıdır. Bireyler kendileri için de diğer insanlar için de hiçbir hatayı kabul etmemektedirler. Hatanın neden olduğu önemsizdir. Eğer bir hata varsa cezalandırılmalıdır. Affetmek bu bireyler için mümkün değildir.

ŞEMALAR İLE BAŞA ÇIKMA

Hayata bakış açımızı belirleyen şemalarımızla temelde 3 farklı baş etme strateji ile baş etmeyi hedefleriz. Bu stratejiler şemalar tetiklendiğindeki tepkilerimizi de içermektedir.

• Şema Teslimi: Şemaların tamamen doğru ve haklı olduğunu düşünerek yaşanmasını ve tepki verilmesini içermektedir. Örneğin birey terk edileceğine inandığında kendisini yine terk edebilecek kişiler seçme eğiliminde olabilmektedir. Ya da duygusal olarak kendisinin anlaşılmayacağına inanan birisi duygusal kısımları çok anlayamayacak insanları hayatına tercih ederek duygularını paylaşmamayı tercih edebilmektedir.

• Şema Kaçınması: Şemaların yaratacağı duygular bazen kişi için çok yoğun ve yorucu olabilmektedir. Bu gibi durumlarda kişi bu olumsuz duygulardan uzak durmayı, kendisini korunaklı bir alanda tutmayı seçebilmektedir. Örneğin kendisinin kusurlu, sevilemeyecek birisi olduğuna inanan birisi kendisini etrafındaki insanlara göstermemeye çalışabilir hatta zamanla insanlardan uzak durmayı tercih edebilmektedir.

• Şema Aşırı Telafisi: Kişinin şemaları ile şemanın söylediğinin tam tersiymiş, sanki öyle bir şey asla var olmamış gibi çaba harcamasını içermektedir. Bu baş etme biçiminde sevilmeyeceğini düşünen birisi sürekli sevgi talep edebilir, terk edileceğini düşünen birisi karşısındakine yapışık yaşamaya çalışabilir, kusurlu olduğunu düşünen birisi kendi haklı taraflarını vurgulama eğiliminde olabilir.

Şema Terapide Mod Yaklaşımı

Hayata bakış şeklimiz olan şemalarımızın daha görünen tarafları ise modlarımız olarak ifade edilebilir. Modlarımız bir şema tetiklendiğinde daha çok bir başa çıkma sistemi gibi devreye girmektedir. Bu modları kendimizin bir yanı bütünün bir parçası olarak ifade edebiliriz. Örneğin bazen eleştiri yapan bir parçamız daha aktif olurken bazen de kendisini daha öfkeli hisseden bir parçamızı görebiliriz.

Temelde modları çocuk modları, yetişkin modları ve başa çıkma modları olarak üç başlık altında incelemek mümkündür.

ŞEMA TERAPİ'NİN HEDEFLERİ

Şema terapinin asıl amacı kişinin yaşamı üzerinde işlevsel bir denge sağlamak olarak ifade edilebilir. Hiçbir şemanın ya da modun tamamen gitmesi, yok olması beklenti değildir. Bunun yerine yaşam ile uyumlu hale getirilmesi, yetişkin hayatına uyumlandırılması hedeftir.

Her bireyin içerisinde bir sağlıklı yetişkin parçası bir de sağlıklı olan bir mutlu çocuk parçası bulunmaktadır. Bu iki tarafın güçlendirilmesi ile bireyler kendi duyguları ile temas edebilecek, şemalarının ve modlarının ne zaman devreye girdiğini görebilmekte, yaşamında özgür şekilde karar alabilmekte, dengeyi kurabilmekte, gerektiğinde bir çocuk gibi spontane ve mutlu olabilmektedir. Şema terapi diğer parçaların yok olmasını değil sağlıklı olan iki parçanın güçlendirilmesini ifade etmektedir.

Terapi süreci ilişkisel olarak ilerlemektedir. Bu nedenle kişinin duygusal yaşantısı, düşünceleri, devam ettirdiği döngüler terapi içerisinde ele alınmaktadır. Konuşmanın yanında deneyimsel çalışmalar ile hem çocukluk süreçlerindeki hem de şu andaki döngülere temas edilmekte, sağlıklı yanlar güçlendirilmektedir. Geçmişin izlerinin kişinin hayatından komple yok olması beklenemez. Bunun yerine onların bugün var olmasına gerek kalmadığı fark edilmelidir.

NEDEN ŞEMA TERAPİ?

1. Şema terapi; psikolojik durumların anlaşılması ve değişimi üzerinde etkinliği kanıtlanmış bir terapi ekolüdür.

2. Şema Terapi ile yaşanan problemler yalnızca şu an için değil çocukluk yansımaları ve ihtiyaçları ile de birlikte değerlendirilir.

3. Tekrar eden döngüleri anlamayı ve değiştirmeyi sağlar

4. Kişi hayatında devam etmekte olan döngülerin farkında varır ve uzun vadede kalıcı değişiklikleri nasıl sağlayabileceğini bulabilir.

ŞEMA TERAPİ NEDİR?

1990 yılında Jeffrey E. Young tarafından kronik problemler ve kişilik bozuklukları ele alınarak ortaya çıkarılan terapi yöntemidir. Şema terapi; BDT, bağlanma, nesne ilişkileri, Geştalt ve yaşantısal çalışmalar gibi bir çok yöntemi içinde barındırmaktadır.

Duygu, düşünce, davranış, ilişkisel yöntemler ve çocukluk dönemini bir araya getiren çok kapsamlı bir ekol olan Şema Terapi tekrar eden kronik sorunlar, ilişki problemleri, kişilik bozuklukları, anksiyete, depresyon, bağımlılık gibi birçok alanda tercih edilmektedir.

ERKEN DÖNEM UYUM BOZUCU ŞEMALAR

Her çocuk için temelde karşılanması gerektiğine inanılan bir takım temel ihtiyaçlar bulunduğuna inanılmaktadır. Bu temel ihtiyaçlar:

• Başkalarına Güvenli Bağlanma

• Özerklik, yeterlilik, kimlik algısı

• İhtiyaç ve duyguları ifade özgürlüğü

• Kendiliğindenlik ve oyun

• Makul sınırlar ve özdenetim

şeklindedir.

SIK SORULAN SORULAR

Şema Terapi Nedir?

Şema terapi, çocukluk ve ergenlik döneminde gelişen duygusal örüntülerin bugünkü ilişkilerimizi, duygularımızı ve davranışlarımızı nasıl etkilediğini anlamaya odaklanan bir terapi yaklaşımıdır. Yaşanılan süreçleri hayata bakış açılarımız olan şemalar ve modlar üzerinden değerlendirebilmeyi sağlar. Sadece belirtileri değil, bu belirtilerin kökenini ele alır.

Kimler için uygundur?

Tekrar eden sorunlar yaşadığını düşünen, benzer ilişki döngüleri yaşayan, yoğun duygular ile baş etmekte zorlanan, kendine karşı eleştirel bir tutuma sahip olan, aşırı düşünme veya kaygı sorunları yaşayan, yeme konusunda problemler yaşayan, uzun süreli döngüleri devam ettiren kişiler Şema Terapi’yi tercih edebilirler.

Ne kadar süre devam etmektedir?

Şema Terapi’nin ilerleyiş süreci her birey için farklıdır. Her bireyin döngüleri, yaşantıları ve hedefleri de değişiklik göstermektedir. Fakat çocukluk dönemlerinin yansımalarının da ele alınması, daha kök kısımlara değiniyor olması nedeni ile uzun süreli bir terapi olduğundan bahsedilebilir.

Şema terapinin hedefi nedir?

Şema Terapinin hedefi; çocukluk yaşantılarının şu an ilerlemekte olan döngüler üzerindeki etkilerini fark edebilmeyi sağlamak, işe yaramayan parçaların sesini kısabilmek, sağlıklı tarafları ise güçlendirmektir.

Şema terapide değişim ne zaman başlar?

Değişim her birey için farklılıklar barındırmaktadır. Şema Terapi’de değişim kişinin kendi yolu üzerinde adım adım şekillenmektedir.

Online olarak ilerlenebilir mi?,

Evet, Şema Terapi sürecini online olarak da ilerletmek mümkündür. Online olarak devam eden süreç yüz yüze ile benzer şekilde ilerlemektedir. Yüz yüze seanslardan farklılık göstermemektedir.

İlk Görüşmede ne konuşulur?

İlk görüşmeler terapistin ve danışanın birbirini tanımasını içermektedir. Kişilerin; hayatı, yaşam öyküleri, ilişkileri, ebeveynleri ve en sonunda terapi beklentileri ilk seanslarda konuşulan konulardır.